تا به حال درد یا محدودیت حرکتی در مفصل خود احساس کردهاید و پزشک از شما خواسته ارتروگرافی انجام دهید؟ ارتروگرافی یکی از روش های تصویربرداری تخصصی است که به کمک تزریق ماده حاجب به داخل مفصل، جزئیات دقیق تری از ساختارهای داخلی آن مانند رباط ها، غضروف ها و کپسول مفصلی را نشان میدهد و این روش زمانی تجویز میشود که عکس ساده یا MRI نتواند علت اصلی درد یا مشکل مفصل را به وضوح مشخص کند، در ادامه با نحوه انجام ارتروگرافی، کاربردها و مراقبت های لازم قبل و بعد از آن آشنا میشوید.
ارتروگرافی چیست؟
ارتروگرافی نوعی روش تصویربرداری تخصصی است که برای بررسی دقیق مفاصل بدن به کار میرود و در این روش، پزشک ماده حاجب یک رنگ مخصوصی که در عکس برداری قابل مشاهده است را به داخل فضای مفصل تزریق میکند تا جزئیات ساختارهای داخلی مانند غضروف، رباط ها، تاندون ها و کپسول مفصلی بهتر دیده شوند و سپس با استفاده از تصویربرداری هایی مانند اشعه ایکس، سی تی اسکن یا امآرآی تصاویر دقیقی از مفصل گرفته میشود، ارتروگرافی به ویژه برای بررسی مفاصل شانه، زانو، لگن و مچ بسیار کاربرد دارد و به تشخیص مشکلاتی مانند پارگی رباط ها یا آسیب غضروفی کمک میکند.
هدف از انجام ارتروگرافی
هدف از انجام ارتروگرافی، بررسی دقیق ساختارهای داخلی مفصل و تشخیص آسیب هایی است که در تصویربرداری های معمولی مانند رادیوگرافی ساده دیده نمیشوند:
تشخیص پارگی رباط ها و تاندون ها
ارتروگرافی با تزریق ماده حاجب به درون مفصل، امکان مشاهده دقیق رباط ها و تاندون های اطراف آن را فراهم میکند و اگر رباط یا تاندونی دچار پارگی یا آسیب جزئی شده باشد، ماده حاجب در ناحیه غیرطبیعی نفوذ کرده و در تصاویر مشخص میشود و این روش به ویژه برای تشخیص پارگی رباط شانه، زانو یا مچ کاربرد دارد و به تصمیم گیری درباره جراحی یا درمان فیزیوتراپی کمک میکند.
بررسی آسیب یا ساییدگی غضروف مفصل
در مواردی که بیمار دچار درد مزمن یا محدودیت حرکتی است، ارتروگرافی تغییرات سطح غضروف را نشان میدهد و با مشاهده نحوه پخش شدن ماده حاجب در فضای مفصلی، پزشک نواحی ساییده شده یا آسیب دیده غضروف را شناسایی کرده و این اطلاعات در تشخیص بیماری هایی مانند آرتروز زودرس یا آسیب های ناشی از ضربه بسیار ارزشمند است.
بررسی نشت مایع مفصلی
کپسول مفصلی لایهای محافظ است که اطراف مفصل را احاطه کرده و مایع مفصلی را درون خود نگه میدارد و اگر این لایه دچار پارگی شود، مایع از آن خارج میشود و درد یا التهاب بهوجود میآید، در ارتروگرافی، نشت ماده حاجب به خارج از فضای مفصل نشانه آسیب در این ناحیه است و به تشخیص دقیق پارگی کپسول کمک میکند.
ارزیابی مفصل پس از جراحی
پس از انجام جراحی های مفصلی، پزشک برای بررسی وضعیت پروتز یا ترمیم داخلی مفصل از ارتروگرافی استفاده میکند و این روش مشخص میکند که آیا مفصل به درستی ترمیم شده یا مشکلی مانند جا به جایی، نشت یا عفونت وجود دارد یا خیر، ارتروگرافی در این مرحله به اطمینان از موفقیت جراحی و برنامه ریزی برای مراقبت های بعدی کمک میکند.
تشخیص بیماری های مفصلی مزمن
در برخی بیماران با درد یا تورم طولانی مدت مفصل، ارتروگرافی به تشخیص بیماری هایی مانند آرتریت یا سینوویت کمک میکند و با مشاهده الگوی پخش ماده حاجب در فضای مفصلی، پزشک میزان التهاب یا تغییرات غیرطبیعی در بافت داخلی مفصل را ارزیابی کرده و درمان مناسب تری را تجویز میکند.
بیشتر بخوانید: استنت گذاری عروق به چه صورت است؟
انواع ارتروگرافی
ارتروگرافی بسته به نوع فناوری تصویربرداری و هدف بررسی، به چند نوع مختلف تقسیم میشود و هر نوع از این روش ها مزایا و کاربردهای خاص خود را دارد:
ارتروگرافی با اشعه ایکس
در این روش، پس از تزریق ماده حاجب به داخل مفصل، از اشعه ایکس برای ثبت تصاویر استفاده میشود، این نوع ارتروگرافی، روش کلاسیک و پایهای است که برای مشاهده کلی شکل و حرکت مفصل به کار میرود، اگرچه جزئیات بافت نرم را کمتر نشان میدهد، اما برای بررسی نشت مایع، پارگی کپسول یا وضعیت مفصل پس از جراحی بسیار مفید است.
سیتی آرتروگرافی
در سیتی آرتروگرافی از سیتیاسکن پس از تزریق ماده حاجب استفاده میشود تا تصاویر سه بعدی و بسیار دقیقی از ساختارهای درونی مفصل تهیه شود و این نوع برای بررسی آسیب های ظریف در استخوان ها، غضروف ها و رباط ها کاربرد دارد و همچنین گزینه مناسبی برای افرادی است که به دلایل خاص نمیتوانند MRI انجام دهند.
امآر آرتروگرافی
در این نوع، پس از تزریق ماده حاجب مخصوص، از دستگاه MRI برای تصویربرداری استفاده میشود، امآر آرتروگرافی دقیق ترین نوع ارتروگرافی است و جزئیات بافت های نرم مانند رباط ها، غضروف ها و تاندون ها را با وضوح بالا نشان میدهد، این روش برای تشخیص آسیب های مفصل شانه، لگن و زانو به ویژه در ورزشکاران بسیار مؤثر است.
ارتروگرافی مستقیم و غیرمستقیم
در نوع مستقیم، ماده حاجب مستقیما داخل فضای مفصلی تزریق میشود تا تمام ساختارها با جزئیات دیده شوند، در نوع غیرمستقیم، ماده حاجب ابتدا به جریان خون تزریق میشود و سپس به طور طبیعی وارد مفصل میگردد و روش مستقیم دقت بالاتری دارد، اما روش غیرمستقیم کمتر تهاجمی و راحتتر است.
اقدامات قبل از ارتروگرافی
اقدامات قبل از ارتروگرافی اهمیت زیادی دارد تا دقت نتایج بالا برود و از بروز عوارض جلوگیری شود، در ادامه نکات ضروری قبل از انجام این تصویربرداری را بررسی میکنیم:
- قبل از ارتروگرافی باید پزشک از تمام داروهای مصرفی و حساسیت ها به دارو یا ماده حاجب مطلع شود تا از بروز واکنش آلرژیک یا تداخل دارویی جلوگیری شود.
- داروهایی مثل آسپرین و وارفارین باعث خونریزی میشوند و پزشک توصیه میکند چند روز پیش از ارتروگرافی مصرف آنها موقتا قطع شود.
- اگر قرار است از داروی آرام بخش یا بیحسی استفاده شود، بهتر است بیمار چند ساعت قبل از انجام ارتروگرافی ناشتا باشد تا احتمال تهوع و عوارض کاهش یابد.
- پیش از ورود به اتاق تصویربرداری، بیمار باید لباس مخصوص بپوشد و همه وسایل فلزی مثل زیورآلات را خارج کند تا کیفیت تصویر کاهش نیابد.
- پزشک مراحل انجام ارتروگرافی را توضیح میدهد و بیمار با آگاهی کامل رضایت نامه را امضا میکند تا روند تصویربرداری با آرامش و همکاری بهتر انجام شود.
نحوه انجام ارتروگرافی
ارتروگرافی روشی ساده و سرپایی است و با رعایت اصول دقیق انجام میشود تا تصاویر واضح و دقیق به دست آید:
آماده سازی بیمار
در ابتدا، بیمار روی تخت تصویربرداری در موقعیتی قرار میگیرد که مفصل مورد بررسی به راحتی در دسترس باشد، پوست ناحیه مورد نظر با مواد ضدعفونی کننده تمیز میشود تا از ورود هرگونه میکروب جلوگیری شود و سپس پزشک محل تزریق را مشخص کرده و در صورت نیاز، از بیحسی موضعی استفاده میکند تا بیمار در حین تزریق احساس درد یا ناراحتی نداشته باشد، این مرحله برای آماده سازی دقیق و ایمن مفصل بسیار مهم است.
تزریق ماده حاجب به داخل مفصل
پس از آماده سازی، پزشک با استفاده از سوزن مخصوص و تحت هدایت تصویربرداری مانند فلوروسکوپی، مقدار مشخصی ماده حاجب را به درون مفصل تزریق میکند و این ماده باعث میشود جزئیات بافت های داخلی مفصل از جمله رباط ها، تاندون ها، غضروف ها و کپسول مفصلی با وضوح بیشتری در تصاویر مشخص میشوند و در برخی موارد ترکیبی از داروی بیحسی یا ضدالتهاب نیز تزریق میشود.
حرکت دادن مفصل برای پخش ماده حاجب
پس از تزریق، از بیمار خواسته میشود تا مفصل خود را به آرامی حرکت دهد یا پزشک آن را کمی جابه جا میکند تا ماده حاجب به تمام بخش های داخلی مفصل برسد، این کار باعث پخش یکنواخت ماده در فضای مفصلی میشود و کمک میکند که تمام ساختارهای داخلی در تصاویر نهایی به وضوح دیده شوند، حرکت دادن مفصل همچنین عملکرد طبیعی آن را در حین تصویربرداری نشان میدهد.
انجام تصویربرداری با دستگاه مربوطه
در این مرحله، بسته به نوع ارتروگرافی، از یکی از دستگاهه ای تصویربرداری مانند اشعه ایکس، سیتیاسکن یا امآرآی برای ثبت تصاویر استفاده میشود و هرکدام از این روش ها وضوح و کاربرد متفاوتی دارند، به عنوان مثال، امآر آرتروگرافی برای بررسی بافت های نرم و آسیب رباطها مناسبتر است، در حالی که سیتی آرتروگرافی برای جزئیات استخوانی دقت بالایی دارد.
پایان کار
پس از اتمام تصویربرداری، سوزن خارج شده و محل تزریق با پانسمان استریل پوشانده میشود، بیمار بلافاصله به خانه بازمیگردد و کمی احساس درد، سفتی یا تورم خفیف در مفصل وجود دارد که طی چند ساعت تا یک روز برطرف میشود و توصیه میشود تا چند ساعت از فعالیت سنگین پرهیز شود و در صورت وجود درد، از کمپرس سرد استفاده گردد.
بیشتر بخوانید: استنت حالب چیست؟
تفاوت ارتروگرافی با MRI معمولی چیست؟
تفاوت اصلی بین ارتروگرافی و MRI معمولی در دقت و وضوح تصویربرداری از ساختارهای داخلی مفصل و استفاده از ماده حاجب است:
| ویژگی | ارتروگرافی | MRI |
| استفاده از ماده حاجب | بله، ماده حاجب به داخل مفصل تزریق میشود تا جزئیات داخلی دیده شود. | خیر، نیازی به تزریق ندارد. |
| وضوح بافت های نرم و آسیب های کوچک | بسیار دقیق، مخصوصا برای رباط ها، تاندون ها و غضروف | کمتر دقیق، آسیب های کوچک یا جزئی مفصل دیده نمیشود |
| کاربرد تشخیصی | تشخیص پارگی رباط، آسیب غضروف، نشت مایع و مشکلات مفصلی پیچیده | بررسی کلی بافت نرم و استخوان، مناسب برای آسیب های عمومی |
| تهاجمی بودن | کمی تهاجمی به دلیل تزریق ماده حاجب | غیرتهاجمی، بدون تزریق |
| زمان و مراحل انجام | شامل تزریق ماده حاجب و حرکت مفصل برای پخش آن قبل از تصویربرداری | تنها تصویربرداری با دستگاه MRI، مراحل سادهتر |
| مزیت اصلی | دقت بسیار بالا در بررسی ساختارهای داخلی مفصل | راحتی بیشتر و بدون دردسر تزریق، مناسب برای بررسی عمومی |
نکات مراقبتی بعد از انجام ارتروگرافی
مراقبت های بعد از انجام ارتروگرافی اهمیت زیادی دارند تا احتمال بروز عوارض کاهش یابد و نتیجه تصویربرداری پایدار بماند:
- پس از تصویربرداری، بیمار بهتر است چند ساعت اول را به استراحت اختصاص دهد و از انجام فعالیت های سنگین یا ورزش شدید پرهیز کند.
- محل تزریق باید تمیز و خشک نگه داشته شود و پانسمان استریل تا چند ساعت اولیه باقی بماند، از خاراندن یا فشار دادن محل تزریق خودداری کنید تا از عفونت یا خونریزی جلوگیری شود.
- درد یا تورم جزئی در مفصل پس از ارتروگرافی طبیعی است و طی ۲۴ ساعت برطرف میشود، استفاده از کمپرس سرد و مصرف مسکن های تجویز شده توسط پزشک به کاهش ناراحتی کمک میکند.
- در صورت بروز علائم غیرمعمول مانند تب، افزایش درد شدید، خروج مایع از محل تزریق یا تورم زیاد، بیمار باید فورا به پزشک مراجعه کند.
- بیمار روز بعد فعالیت های روزمره سبک خود را از سر میگیرد، اما بهتر است تا چند روز از ورزش سنگین یا بلند کردن اجسام سنگین خودداری کند.
سوالات متداول
ارتروگرافی ایمن است و به ندرت باعث درد خفیف، تورم، خونریزی یا واکنش آلرژیک به ماده حاجب میشود، رعایت نکات پزشکی خطر را کاهش میدهد.
دقت ارتروگرافی در تشخیص آسیب های مفصلی بالا است و پارگی رباط، آسیب غضروف و نشت مایع را با وضوح بیشتری نسبت به MRI معمولی شناسایی میکند.
در نهایت…
ارتروگرافی یک روش تصویربرداری تخصصی و دقیق برای بررسی مفاصل است که با تزریق ماده حاجب، جزئیات رباط ها، غضروف و کپسول مفصلی را به وضوح نشان میدهد، این روش به تشخیص آسیب های کوچک، پارگی ها و نشت مایع کمک کرده و در مواردی که MRI معمولی کافی نیست، برتری دارد و با رعایت مراقبت های قبل و بعد، ارتروگرافی ایمن است و به انتخاب درمان دقیق و بهبود عملکرد مفصل کمک میکند.