یکی از ساده ترین آزمایش های خون در تشخیص زودهنگام سرطان پروستات تست PSA است که سطح آنتی ژن اختصاصی پروستات را در خون اندازهگیری میکند و هشدار اولیهای برای وجود مشکلاتی مانند التهاب، بزرگی خوشخیم یا حتی سرطان باشد، اما بالا بودن PSA همیشه به معنای سرطان است؟ چه کسانی باید این تست را انجام دهند و هر چند وقت یک بار؟ در ادامه با جزئیات این آزمایش حیاتی، تفسیر نتایج و اهمیت آن در سلامت مردان آشنا میشویم.
تست PSA چیست؟
تست PSA یک آزمایش خون ساده است که سطح آنتیژن اختصاصی پروستات را در بدن اندازهگیری میکند، PSA پروتئینی است که به طور طبیعی توسط سلول های غده پروستات تولید میشود و مقادیر اندکی از آن در خون تمام مردان وجود دارد، افزایش سطح PSA در خون نشانهای از وجود مشکلاتی در پروستات باشد؛ از جمله هایپرپلازی خوشخیم پروستات، التهاب (پروستاتیت) یا سرطان پروستات و این تست برای غربالگری اولیه سرطان پروستات در مردان بالای ۵۰ سال یا در افراد با سابقه خانوادگی بیماری انجام میشود.
تست PSA به تنهایی تشخیص قطعی نمیدهد، اما در کنار معاینه فیزیکی و روش های تکمیلی مانند نمونه برداری یا MRI ابزار مهمی در ارزیابی سلامت پروستات است.
نقش PSA در عملکرد پروستات
PSA یا آنتیژن اختصاصی پروستات، نوعی پروتئین آنزیمی است که توسط سلولهای غده پروستات تولید میشود، این ماده عمدتا در مایع منی وجود دارد و وظیفه اصلی آن رقیق کردن مایع منی و تسهیل حرکت اسپرم ها برای افزایش احتمال باروری است و به عبارتی، PSA با کاهش غلظت مایع منی، محیط را برای فعالیت بهتر اسپرمها فراهم میکند.
مقدار کمی از PSA نیز وارد جریان خون میشود که در حالت طبیعی، سطح آن پایین است، اما در صورت بروز اختلالاتی مانند التهاب، رشد غیرطبیعی سلولها یا نشت ساختارهای داخلی پروستات، PSA بیشتری به خون نشت کرده و سطح آن افزایش مییابد و بنابراین، تغییرات سطح PSA در خون بازتابی از عملکرد غیرطبیعی یا بیماری در پروستات حتی پیش از بروز علائم بالینی است.
چه زمانی انجام تست PSA توصیه میشود؟
تست PSA زمانی توصیه میشود که هدف ارزیابی سلامت پروستات و تشخیص زودهنگام سرطان باشد، برخی از مهم ترین شرایط و زمان هایی که انجام این تست ضروری یا مفید است عبارتاند از:
- برای مردان بالای ۵۰ سال انجام تست PSA به عنوان بخشی از غربالگری منظم توصیه میشود، حتی اگر فرد هیچ علائمی نداشته باشد.
- برای افراد با سابقه خانوادگی سرطان پروستات، در صورتی که پدر، برادر یا سایر بستگان درجه یک دچار این سرطان بودهاند، تست از سن ۴۰ یا ۴۵ سالگی آغاز میشود.
- وجود علائم مرتبط با مشکلات پروستات مانند تکرر ادرار، کاهش جریان ادرار، درد هنگام ادرار یا وجود خون در ادرار یا منی.
- در بیمارانی که قبلا دچار سرطان پروستات بودهاند یا تحت درمان قرار دارند، سطح PSA برای ارزیابی روند بهبودی یا بازگشت بیماری بررسی میشود.
- در معاینات دورهای یا بررسی های بالینی، پزشک بر اساس شرایط خاص بیمار این تست را تجویز میکند.
تعیین زمان مناسب برای انجام تست PSA باید با مشورت بهترین متخصص پروستات و بر اساس سن، سابقه پزشکی و عوامل خطر فردی انجام شود.
جهت دریافت مشاوره از دکتر علی مهدوی فرم زیر را پر کنید تا در اسرع وقت با شما تماس بگیریم.
نحوه انجام تست PSA
یک آزمایش خون ساده و غیرتهاجمی است که در محیط آزمایشگاه انجام میشود، این فرآیند چند دقیقه زمان میبرد و شامل مراحل زیر است:
نمونه گیری خون
نمونه گیری PSA مانند یک آزمایش خون معمولی انجام میشود، ابتدا بازو ضدعفونی شده و یک سوزن ظریف وارد ورید میشود و مقدار کمی خون داخل لوله مخصوص جمع آوری میگردد، کل فرآیند کمتر از چند دقیقه طول میکشد و درد آن خفیف است، پس از اتمام کار، محل ورود سوزن پانسمان میشود و فرد بلافاصله به فعالیت روزانه خود برگرشته و نیاز به مراقبت خاصی وجود ندارد.
آمادگی پیش از آزمایش
اصولا نیاز به ناشتایی نیست، اما برخی پزشکان توصیه میکنند ۲۴ تا ۴۸ ساعت قبل از آزمایش از فعالیت جنسی، دوچرخه سواری یا هر فعالیتی که بر پروستات فشار وارد میکند خودداری شود و همچنین بهتر است تا چند روز قبل از انجام تست، معاینه مقعدی یا نمونه برداری از پروستات انجام نشده باشد، زیرا این موارد سطح PSA را به صورت موقت افزایش میدهند.
بررسی نمونه در آزمایشگاه
پس از نمونه گیری، خون به آزمایشگاه ارسال میشود و در آنجا با استفاده از دستگاه های تخصصی، میزان آنتی ژن اختصاصی پروستات بر حسب نانوگرم در میلی لیتر اندازهگیری میشود و گاهی علاوه بر PSA کل، مقدار PSA آزاد نیز بررسی میشود تا دقت تشخیص بالاتر رود و نتیجه طی ۱ تا ۲ روز آماده میشود و در برگه آزمایش ثبت میگردد تا پزشک آن را تفسیر کند.
زمان دریافت نتیجه
نتیجه آزمایش در عرض ۱ تا ۳ روز آماده میشود و تفسیر نتیجه باید توسط پزشک متخصص انجام شود تا با توجه به سن، سابقه پزشکی و سایر فاکتورها تصمیمگیری صحیح صورت گیرد و این تست به دلیل سادگی و دقت نسبتا خوب، یکی از روش های پرکاربرد در پایش سلامت پروستات به شمار میرود.
بیشتر بخوانید: درمان پروستات با امبولیزاسیون به چه صورت است؟
تفسیر نتایج تست PSA
در جدول زیر تفسیر معمول سطح PSA را مشاهده میکنید، توجه داشته باشید که تفسیر نهایی باید توسط پزشک و با در نظر گرفتن سن، علائم بالینی و سایر آزمایشها انجام شود:
| سطح PSA | تفسیر اولیه | توضیح |
| ۰ تا ۲.۵ | نرمال بهویژه در مردان زیر ۵۰ سال | احتمال پایین وجود بیماری، ادامه پایش دورهای توصیه میشود. |
| ۲.۵ تا ۴ | نرمال تا مشکوک | در مردان بالای ۵۰ سال نیاز به بررسی بیشتر بسته به فاکتورهای خطر فردی دارد. |
| ۴ تا ۱۰ | محدوده مشکوک | احتمال وجود بزرگ شدن خوش خیم، التهاب یا سرطان وجود دارد؛ ممکن است بیوپسی تجویز شود. |
| بالای ۱۰ | بالا (هشداردهنده) | احتمال بالای وجود سرطان پروستات؛ نیازمند ارزیابی فوری و اقدامات تشخیصی تکمیلی است. |
نکته: افزایش PSA همیشه به معنای سرطان نیست؛ عواملی مانند پروستاتیت، بزرگی خوشخیم پروستات، فعالیت جنسی یا معاینه فیزیکی اخیر سطح PSA را بالا میبرند.
بیشتر بخوانید: تاثیر پروستات بر ناتوانی جنسی
برای دریافت مشاوره از دکتر علی مهدوی و درمان پروستات به صفحه ماوراطب ایشان مراجعه کرده یا با شماره ۰۹۱۲۵۳۹۳۱۹۹ تماس بگیرید.
چه عواملی بر نتایج تست PSA تأثیر میگذارند؟
نتایج تست PSA تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار میگیرد که باعث افزایش یا کاهش غیرواقعی سطح PSA در خون میشوند و شناخت این عوامل برای تفسیر دقیق تر آزمایش اهمیت زیادی دارد:
- با افزایش سن، سطح PSA به طور طبیعی کمی افزایش مییابد.
- التهاب یا عفونت پروستات سطح PSA را به طور موقت افزایش میدهد.
- بزرگی خوشخیم پروستات یا افزایش سایز طبیعی غده پروستات باعث بالا رفتن PSA میشود.
- رانزال طی ۴۸ ساعت قبل از انجام آزمایش سطح PSA را بالا میبرد.
- معاینه فیزیکی پروستات قبل از آزمایش ممکن است سطح PSA را کمی افزایش دهد.
- بیوپسی پروستات باعث افزایش شدید PSA در مدت کوتاه میشود.
- برخی داروها مانند فیناستراید برای BPH یا ریزش مو سطح PSA را کاهش میدهند.
- جراحی یا اقدامات پزشکی اخیر مانند کاتترگذاری یا جراحی مجرای ادراری باعث افزایش PSA میشود.
- سرطان پروستات مهم ترین عامل بالا رفتن پایدار PSA در بسیاری از موارد است.
مزایا و محدودیت های تست PSA
تست PSA یکی از رایجترین و مهم ترین آزمایشها برای ارزیابی سلامت پروستات و غربالگری اولیه سرطان این غده است، با این حال، مانند هر آزمایشی، مزایا و محدودیتهای خاص خود را دارد:
مزایای تست PSA
- تشخیص زودهنگام سرطان پروستات قبل از بروز علائم بالینی
- تنها با نمونه خون انجام میشود و به راحتی قابل دسترس است.
- در بیماران مبتلا به سرطان پروستات، تست PSA برای بررسی اثربخشی درمان یا احتمال بازگشت بیماری استفاده میشود.
- در ترکیب با معاینه فیزیکی و دیگر آزمایشها اطلاعات مهمی برای پزشک فراهم میکند.
- انجام این تست بهانهای برای توجه به بیماری های پنهان پروستات است.
محدودیتهای تست PSA
نتایج نادرست مثبت یا منفی کاذب، احتمال دارد سطح PSA بالا باشد بدون آنکه فرد دچار سرطان باشد، یا برعکس.
- تأثیر عوامل غیربیماریزا مانند انزال، معاینه مقعدی یا دوچرخه سواری که باعث افزایش کاذب PSA میشوند.
- بالا بودن PSA باعث نگرانی شدید میشود، حتی در صورت عدم وجود بیماری جدی.
- نتیجه مشکوک PSA اغلب منجر به نمونه برداری میشود که خود دارای عوارض است.
- سطح PSA تنها نمیتواند شدت یا مرحله سرطان را به درستی مشخص کند.
آیا تست PSA برای همه مردان ضروری است؟
خیر، انجام تست PSA برای همه مردان به طور عمومی توصیه نمیشود و ضرورت آن به عوامل فردی بستگی دارد، این تست بیشتر برای گروههایی مناسب است که در معرض خطر بالاتری از ابتلا به سرطان پروستات قرار دارند یا دارای علائم هشداردهندهاند.
به طور کلی مردان جوان زیر ۴۰ سال که فاقد عوامل خطر هستند، افراد مسن با امید به زندگی کمتر از ۱۰ سال، چرا که تشخیص زودهنگام سرطان در این گروه تأثیر چندانی بر کیفیت یا طول عمر ندارد و افرادی که پزشک آنها را کمخطر تشخیص داده است و معاینات فیزیکی طبیعی دارند، نیازی به انجام تست ندارند.
سوالات متداول
فاصله انجام تست بسته به سن، سابقه خانوادگی و سطح PSA قبلی تعیین میشود، اما معمولا هر ۱ تا ۲ سال یک بار برای مردان بالای ۵۰ سال توصیه میگردد.
این تست نمیتواند سرطان پروستات را بهطور قطعی تشخیص دهد؛ فقط افزایش سطح PSA را نشان میدهد و برای تشخیص نهایی نیاز به بیوپسی و آزمایش های تکمیلی است.
تنها یک آزمایش خون ساده است و درد ندارد، آمادگی خاصی نیاز نیست، اما بهتر است ۲۴ تا ۴۸ ساعت قبل از آزمایش از فعالیت جنسی و فشار به پروستات خودداری شود.
در نهایت…
تست PSA یکی از ابزارهای مهم و ساده برای ارزیابی سلامت پروستات و تشخیص زودهنگام مشکلاتی مانند سرطان است، هرچند این تست به تنهایی تشخیص قطعی نمیدهد، اما در کنار معاینات و آزمایشهای دیگر نقش مهمی دارد، انجام منظم و تحت نظر پزشک، به شناسایی به موقع مشکلات و افزایش شانس درمان موفق کمک میکند، آگاهی از مزایا و محدودیت های تست، کلید استفاده صحیح از آن است.